آیین نامه ساماندهی کودکان خیابانی -منبع مرکزپژوهش های مجلس شورای اسلامی
شماره : .22717ت32386هـ
تاریخ : 1384.05.04
وزارت رفاه و تأمین اجتماعی
هیأت وزیران در جلسه مورخ 1384.4.26 بنا پیشنهاد شماره 100.6146 مورخ 1384.4.11وزارت رفاه و تأمین اجتماعی و به استناد ماده (1) و بند (الف) ماده (15) قانون ساختار نظام جامع رفاه وتأمین اجتماعی ـ مصوب 1383 ـ و ماده (97) قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی‌جمهوری اسلامی ایران ـ مصوب 1383 ـ
آیین‌نامه ساماندهی کودکان خیابانی را به شرح زیر تصویب نمود:
آیین‌نامه ساماندهی کودکان خیابانی
فصل اول ـ کلیات
ماده 1 - اصطلاحات زیر در آیین‌نامه در معانی مشروح مربوط به کار می روند:
1 ـ کودک خیابانی :
فرد کمتر از 18 سال تمام که به صورت محدود یا نامحدود در خیابان به سر می برد، اعم از کودکی که هنوزبا خانواده خود تماس دارد و از سرپناه برخوردار است و یا کودکی که خیابان را خانه خود می داند و رابطه اوبا خانواده به حداقل رسیده و یا اساسا چنین ارتباطی وجود ندارد.
2 ـ ساماندهی: مجموعه فعالیتهایی که توسط نهادها، سازمانها و دستگاههای اجرایی دولتی و غیر دولتی‌تعریف شده در این آیین‌نامه، از شناسایی، جذب و پذیرش کودکان
خیابانی آغاز و تا رسیدن وی به فرجام‌قابل اطمینان ادامه می یابد.
3 ـ شناسایی: ارتباطی که توسط مددکار اجتماعی با کودک خیابانی شکل می گیرد و به تشخیص وضع‌موجود وی می انجامد.
4 ـ جذب: ارتباط تقویت یافته مددکار اجتماعی با کودک خیابانی که جلب اعتماد و پذیرش ارتباط ازسوی کودک خیابانی را به همراه دارد. این فعالیت با هدف آگاه نمودن کودک خیابانی از منابع و خدماتی که می تواند در اختیار او قرار گیرد انجام‌می پذیرد.
5 ـ اقامت: حضور کوتاه مدت، میان مدت و درازمدت کودک خیابانی در مراکز اقامت که شامل سه سطح‌زیر می‌شود:
الف - اقامت کوتاه مدت: حضور کودک خیابانی در مرکز اقامت حداکثر به مدت 21 روز
ب - اقامت میان مدت: حضور کودک خیابانی در مرکز اقامت بیشتر از 21 روز تا یک سال
ج - اقامت‌دراز مدت :
حضور کودک خیابانی بی سرپرست یا بدسرپرست در مراکز شبانه روزی تا پایان 18 سالگی مطابق باآیین‌نامه مراکز شبانه روزی سازمان بهزیستی کشور.
تبصره ـ در موارد استثنایی و درصورت ضرورت با نظر تیم تخصصی مدت اقامت موضوع بند "الف"حداکثر یک دوره قابل تمدید می‌باشد.
6 ـ مراکز کودکان خیابانی :
مراکزی که در آنها خدمات تخصصی به کودکان خیابانی ارایه می‌شود.
این مراکز در چهار سطح زیر می باشند:
الف ـ مراکز و پایگاههای سطح یک (سرپایی) :
مراکز و پایگاههای ثابت و سیاری که بدون اقامت کودک نسبت به ارایه خدمات سرپایی به وی و خانواده‌اش اقدام می نمایند.
ب ـ مراکز سطح دو (اقامت کوتاه مدت) :
مراکزی که امکان اقامت کودک را حداکثر تا 21 روز فراهم می کنند.
(موضوع جزء "الف" بند (5) ماده (1) این آیین‌نامه) ج - مراکز سطح سه (اقامت میان مدت) :
مراکزی که امکان اقامت کودک را حداکثر تا یک سال مهیا می کند.
(موضوع جزء "ب" بند (5) ماده (1) این آیین‌نامه) د ـ مراکز سطح چهار (اقامت دراز مدت):
مراکزی که امکان اقامت کودکان بی سرپرست یا بدسرپرست را تا پایان 18 سالگی تأمین می کند.
(موضوع جزء "ج" بند (5) ماده (1) این آیین‌نامه) 7 ـ پذیرش :
برقراری رابطه پایدار حرفه ای که زمینه را برای اجرای فرایند مشکل گشایی در سطوح مختلف فراهم‌می‌کند.
پذیرش در سه سطح زیر انجام می پذیرد:
الف ـ پذیرش سطح یک: برقراری ارتباط فعال مددکار با کودک خیابانی برای فراهم نمودن حمایتهای‌لازم، بدون نگهداری کودک در مرکز اقامت.
این نوع پذیرش در مرکز کودکان خیابانی سطح یک صورت می پذیرد.
ب ـ پذیرش سطح دو: اقامت کوتاه مدت کودک خیابانی در مرکز سطح دو برای دریافت خدماتتخصصی بیشتر. ( پذیرش سطح (2) از طریق ارجاع از سطح (1) یا به طور مستقیم انجام می‌شود.)
ج - پذیرش سطح سه: اقامت میان مدت کودک خیابانی در مرکز سه برای دریافت خدمات تخصصی وحمایتهای بیشتر.
(پذیرش سطح (3) از طریق ارجاع از سطوح (1) و (2) انجام می‌شود).
د ـ مراکز سطح چهار (اقامت بلند مدت): این مراکز مستقیما و یا با اعطای مجوز رسمی سازمان بهزیستی‌کشور به اشخاص حقیقی و حقوقی تأسیس و اداره می شوند.
تبصره ـ اقامت بلند مدت و میان مدت کودکان خیابانی که در مراکز سطح (3) و (4) انجام می گیرد می‌تواند به اشخاص حقیقی و حقوقی و سازمانها و موسسات غیر دولتی علاقمند و واجد صلاحیت واگذار شود.
ضوابط و شاخصهای تشکیل (فضای فیزیکی، نیروی انسانی و غیره)، نحوه اداره و کنترل کیفیت این‌مراکز بر اساس آیین‌نامه ضوابط تأسیس و انحلال مراکز نگهداری کودکان خیابانی، موضوع بند (2) ماده (26)قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت ـ مصوب 1380 ـ توسط سازمان بهزیستی کشور تهیه و ابلاغ‌خواهد شد.
8 - ترخیص: پایان اقدامات تیم تخصصی مراکز و دستیابی به اهداف تعیین شده که منجر به پاسخگویی‌به نیازهای کودک در کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت می‌گردد.
بازگشت کودک به کانون خانواده اولویت اقدامات ترخیص مراکز خواهد بود.
9 - پیگیری: سلسله اقداماتی که به منظور پیشگیری از بروز مجدد مشکل برای کودک پس از ترخیص ازطریق تماس با خانواده و بازدید از شرایط خانوادگی یا دعوت والدین یا خانواده نزدیک کودک یا سرپرستان‌وی جهت بررسی و مشاوره‌های مدد کاری انجام می پذیرد.
10 - توانمندسازی: فرایندی است که طی آن مجموعه اقدامات و خدماتی با هدف تحقق زندگی عادی باحداقل وابستگی به منابع حمایتی و ارتقا تواناییها و مهارتهای آموزشی، اجتماعی و حرفه آموزی به کودک ویا خانواده وی ارایه می‌شود.
11 ـ تیم تخصصی: شامل گروهی از متخصصین و کارشناسان از جمله سرپرست مرکز، روانشناس،مددکار اجتماعی، روانپزشک، پزشک، پرستار، کارشناس حقوقی، مربی و غیره است که به صورت سیار یاثابت به ارایه خدمات تخصصی به کودک خیابانی و خانواده وی می پردازند.
13 - نهادهای حامی: کلیه نهادها و سازمانهایی که به استناد اساسنامه یا وظایف سازمانی، نسبت به ارایه‌تمام یا بخشی از خدمات موضوع این آیین‌نامه به کودکان خیابانی اقدام می نمایند .
فصل دوم ـ روند اجرایی
ماده 2 - سازمان بهزیستی کشور موظف است با همکاری و مشارکت شهرداری، انجمنهای خیریه،تشکلهای غیردولتی و نیروی انتظامی و با استفاده از مدد کاراجتماعی (در قالب تیم تخصصی سیار یا مستقردر مراکزکه با همکاری شهرداریها سازماندهی خواهد شد)، نسبت
به شناسایی، جذب، پذیرش وتوانمندسازی کودکان خیابانی در کلیه مراکز استانها و در صورت صلاحدید کارگروه اجتماعی استان درشهرهای بالای دویست هزار نفر اقدام نماید.
تبصره 1 - نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران موظف است در مواردی که سلامت جسمانی و روانی‌کودک در معرض خطر جدی قرار می گیرد در امر جذب با سازمان بهزیستی کشور همکاری نماید.
ماده 3 - در هر مرحله مسؤولیت پیگیریهای پس از ترخیص کودک به عهده مرکز ترخیص کننده است به‌جز مرکز سطح یک موضوع این آیین‌نامه و این امر تا رسیدن وی به فرجام قابل اطمینان ادامه می یابد.
ماده 4 ـ در صورت تحویل کودک خیابانی به خانواده، بهزیستی استانها و سایر نهادهای حامی موظفنددر زمینه حمایت مادی و معنوی خانواده اقدامات لازم را به عمل آورند و هر شش ماه یکبار گزارش اقدامات‌خود را به سازمان بهزیستی کشور و کارگروه اجتماعی استان اعلام نمایند.
ماده 5 ـ اداره کل بهزیستی استانها به منظور تأمین هماهنگی بین بخشی و استفاده از همکاری سایرسازمانها و ادارات کل ذی ربط موظفند مسایل مربوط به ساماندهی کودکان خیابانی را به طور مستمر درکارگروه اجتماعی استان مطرح و نسبت به جلب همکاری و مشارکت سازمانها و نهادهای ذی ربط اقدام‌نمایند.
فصل سوم ـ وظایف سازمانها و نهادهای همکار در سازماندهی کودکان خیابانی
ماده 6 - سازمانها و نهادهای همکار در فرایند ساماندهی کودکان خیابانی در زمینه‌های تعیین شده زیرهمکاری خوهند نمود:
1 - نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران:
الف - برقراری امنیت در کلیه مراحل اجرایی (امنیت مراکز و تیمهای سیار) ب - اقدامات لازم برای‌اجرای تبصره (2) ماده (2) این آیین‌نامه ج - تعیین تکلیف کودکان خیابانی بزهکار 2 - وزارت دادگستری :
الف - صدور مجوزها و احکام قضایی لازم در مراحل مختلف ساماندهی ب - ارایه مشاوره حقوقی لازم‌جهت تسهیل ساماندهی کودکان خیابانی 3 - شهرداری :
الف - تخصیص و تجهیز فضای فیزیکی مناسب جهت اجرای مراحل ساماندهی به استناد ماده (6)قانون شهرداریها.
ب - تأمین امکانات موردنیاز ساماندهی یا اجرای تصمیمات کارگروه اجتماعی استان 4 - وزارت کار واموراجتماعی:
الف - ارایه تسهیلات اعتباری اشتغالزا به خانواده‌های جویای کار کودکان خیابانی و کودکان بالای پانزده‌سال (با اولویت)
ب - آموزش رایگان مهارتهای شغلی به خانواده کودکان خیابانی و کودکان بالای پانزده سال توسط‌سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای
5 - وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی:
الف - تأمین نیازهای بهداشتی و درمانی کودکان خیابانی و خانواده درجه اول آنان و تأمین پزشک وپرستار مورد نیاز مراکز ساماندهی کودکان خیابانی
ب - ارایه خدمات بهداشت و درمان در مراکز سطح (2) و (3)
6 ـ سازمان بیمه خدمات درمانی :
تأمین و صدور بیمه نامه خدمات درمانی برای کودک و خانواده درجه اول وی حسب اعلام بهزیستی‌استانها
7 - سازمان تأمین اجتماعی: پوشش درمانی و خدمات مورد نیاز کودک و خانواده درجه اول وی در مراکزدرمان و بیمارستانهای تابعه بدون دریافت وجه
8 - سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران:
الف - انجام اقدامات فرهنگی و تبلیغی لازم
ب - تهیه برنامه‌ها و تیزرهای لازم برای آگاه سازی اقشار مختلف جامعه
ج - همکاری رسانه ای با سازمانهای مسؤول در جهت انجام وظایف محوله به آنان
9 ـ جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران: تأمین خدمات حمایتی و انسان دوستانه
جهت کودک وخانواده وی در حد مقدور حسب درخواست بهزیستی استانها
10 ـ وزارت آموزش و پرورش:
الف ـ هشدار و آگاه سازی اولیا دانش آموزان از طریق طرح مسئله توسط انجمنهای اولیا و مربیان
ب ـ شناسایی و راهنمایی دانش آموزانی که در معرض آسیب هستند از طریق مشاور مدرسه با همکاری‌مددکاران سازمان بهزیستی
ج - ارایه آموزشهای لازم و آگاه سازی دانش آموزان توسط مربیان و معلمان در خصوص خطرات فرار ازخانه و گروههای آسیب رسان و دامهای اجتماعی
11 ـ کمیته امداد امام (ره): اعمال حمایتهای لازم از خانواده‌های تحت پوشش حمایتی که دارای کودکان‌خیابانی بوده اند.
فصل چهارم ـ هماهنگی و نظارت
ماده 7 ـ هماهنگیهای لازم و نظارت بر حسن اجرای مفاد این آیین‌نامه در استانها توسط کارگروه‌اجتماعی استان اعمال خواهد شد.
تبصره ـ چنانچه کارگروه اجتماعی استان ضروری بداند، کارگروهی با ترکیب و وظایف مشابه در سطح‌شهرستان نیز قابل تشکیل خواهد بود.
ماده 8 ـ اداره کل بهزیستی استانها موظفند محورهای زیر را در کارگروه اجتماعی استان مطرح و نسبت‌به تحقق موارد زیر پیگیری نمایند:
1 ـ بررسی فرآیند و عملکرد هر یک از دستگاهها و نهادهای مجری در هر یک از مراحل اجرای طرح‌ساماندهی
2 ـ بررسی و رسیدگی به شکایات و تخلفات و بررسی گزارشهای ادارات بهزیستی یا کارگروه اجتماعی‌شهرستان.
3 ـ فراهم نمودن تمهیدات لازم برای تسهیل اجرای برنامه‌های عملیاتی ساماندهی کودکان خیابانی درسطح استان
4 ـ ایجاد تعهد و حمایت سیاسی از اجرای برنامه‌های عملیاتی ساماندهی کودکان خیابانی در سطح استان
5 ـ برقراری هماهنگی بین بخشی در سطح سازمانها و نهادهای اجرایی دولتی و غیر دولتی در راستای تحقق اهداف برنامه
6 ـ ارزیابی عملکرد و پایش مستمر شاخصهای تعیین شده در سطح استان
7 - تحلیل وضع موجود در استان بر اساس گزارشهای دریافت شده از شهرستانها
8 ـ ترسیم وضعیت مطلوب استان بر اساس شاخصهای کشوری و داده‌های شهرستانها
9 ـ تهیه چارچوب آموزش، برقراری ارتباط و اطلاع رسانی عمومی و ایجاد هماهنگی در
زمینه‌های زیر:
الف - برقراری ارتباط با انجمنهای خیریه و اطلاع رسانی در این زمینه
ب - برقراری ارتباط با مسئولان سیاسی، اجتماعی و مذهبی استان و جلب حمایت آنان
ج - آگاه سازی مردم از آرمانها و هدفهای برنامه با استفاده از وسایل ارتباط جمعی استان
10 ـ جمع آوری و تحلیل مستندات و گزارشهای ادواری و موردی شهرستانها
11 ـ ایجاد بستر لازم جهت توانمندسازی فرد و خانواده وی
تبصره ـ در صورت تشخیص کارگروه اجتماعی استان، سایر سازمانها و نهادها علاوه بر سازمانهاونهادهای موضوع ماده (6) این آیین‌نامه با سازمان بهزیستی کشور در فرایند
ساماندهی کودکان خیابانی‌همکاری خواهند نمود.
فصل پنجم ـ مقررات عمومی
ماده 9 ـ سازمان بهزیستی کشور موظف است با مشارکت و همکاری سازمانها و نهادهای ذی ربط نسبت‌به راه اندازی مراکز سطوح چهارگانه موضوع این آیین‌نامه در کلیه مراکز استانهایی که با مشکل کودکان‌خیابانی مواجه می باشند اقدام نماید.
ماده 10 ـ سازمان بهزیستی کشور مجاز است از محل اعتبارات ساماندهی کودکان خیابانی نسبت به‌جذب نیروی متخصص مورد نیاز به صورت قراردادی با هماهنگی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشوراقدام نمایند.
ماده 11 ـ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور موظف است اعتبارات مورد نیاز جهت اجرای این‌آیین‌نامه را تأمین و در اختیار وزارت رفاه وتأمین اجتماعی قرار دهد.
ماده 12 ـ وزارت رفاه و تأمین اجتماعی هماهنگی اجرای این آیین‌نامه را بر عهده دارد و این امر راتوسط شورایی متشکل از دستگاههای ذی ربط در ماده (6) به انجام می‌رساند و هر شش ماه یک بار گزارشاقدامات انجام یافته را تحلیل و جمع بندی و به شورای عالی رفاه و تأمین اجتماعی ارایه خواهد نمود.
محمدرضا عارف - معاون اول رییس‌جمهور